ޢަރަފާތް ދުވަހަކީ (ނުވަތަ ޙައްޖު ދުވަހަކީ) އިސްލާމްދީނުގައި އެންމެ މަތިވެރިވެގެންވާ އެއް ދުވަހެވެ. ޛުލްޙިއްޖާ މަހުގެ 9 ވަނަ ދުވަހު މުޅި ދުނިޔޭގެ ކަންކޮޅުތަކުން ޖަމާވާ މިލިއަނަކަށްވުރެ ގިނަ މުސްލިމުން ޢަރަފާތް ބިމަށް އެއްވެ، މާތް ﷲގެ ޙަޟްރަތުގައި ދުޢާ ދަންނަވައެވެ. މިއީ ޙައްޖުގެ އެންމެ މުހިންމު ރުކުނެވެ. ކީރިތި ރަސޫލާ صلى الله عليه وسلم ޙަދީޘް ކުރައްވާފައިވަނީ "الحَجُّ عَرَفَةُ" (ޙައްޖަކީ ޢަރަފާތެވެ) މިފަދައިންނެވެ.

އިސްލާމްދީނުގެ ކުރީކޮޅު، ޚާއްޞަކޮށް ކީރިތި ރަސޫލާ صلى الله عليه وسلم ކުރެއްވި އެންމެ ފަހުގެ ޙައްޖު ދަތުރުފުޅު ނުވަތަ ޙައްޖަތުލް ވަދާޢު (ހިޖުރައިން 10 ވަނަ އަހަރު) ގައި ބައިވެރިވީ ގާތްގަނޑަކަށް 100،000 އާއި 124،000 އާ ދެމެދުގެ އަދަދެއްގެ އަޞްޙާބުންނެވެ. އެއީ އޭރުގެ ނިޞްބަތުން ވަރަށް ބޮޑު އަދަދެކެވެ. ނަމަވެސް، މިއަދުގެ 2 މިލިއަނަށްވުރެ ގިނަ ޙައްޖާޖީންގެ އަދަދާ އަޅާބަލާއިރު އެއީ ކުޑަ މިންވަރެކެވެ.

އިސްލާމްދީނުގެ ކުރީކޮޅާއި އޭގެ ފަހުގެ ޤަރުނުތަކުގައިވެސް ޙައްޖުގެ އަޅުކަމަކީ ބޮޑު ޤުރުބާނީއެކެވެ. މިއަދާ ޚިލާފަށް އޭރު ދަތުރުފަތުރުގެ ޒަމާނީ ވަސީލަތްތަކެއް ނެތެވެ. ޙައްޖާޖީން ދަތުރުކުރީ ޖަމަލު، އަސް، ނުވަތަ ފައިމަގުގައެވެ. ދުރު ހިސާބުތަކުން (މިސާލަކަށް ޝާމްކަރަ، ޢިރާޤު، ނުވަތަ ޔަމަނުން) އަންނަ މީހުންނަށް މައްކާއަށް ފޯރުމަށް އެތަށް މަސްތަކެއް ނަގައެވެ.
މަގުތަކުގައި ފޭރޭ މީހުންގެ ނުރައްކަލާއި، ސަހަރާގެ ގަދަ ހޫނާއި، ފެންލިބުމުގެ ދަތިކަމުގެ ސަބަބުން ގިނަ ބަޔަކު ދަތުރުމަތީގައި ނިޔާވެއެވެ. އޭރު ޙައްޖަށްދާ މީހާ ދަނީ އަނބުރާ ރަށަށް އާދެވޭނެކަމުގެ އުންމީދެއް ނެތް ފަދަ ގޮތަކަށެވެ. އޭރު ހޫނުގަދަ ސަހަރާގައި ހިޔާވާނެ ނިޒާމުތަކެއް ނެތެވެ. ޒަމްޒަމް ފެން ނަގަމުން ދިޔައީ ވަޅުން ބާލިދީންނެވެ.

ޙައްޖުގެ ދުވަސްތަކުގައި މިނާ އާއި މުޛްދަލިފާގައި ރޭކުރުމަކީ ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހޭ ކަންކަމެވެ. މިއަދު ފެންނަ ތަރުތީބުކަމާއި ފަސޭހަތަކަކީ އޭރު މީހުންނަށް ތަޞައްވުރުވެސް ނުކުރެވޭނެ ކަންކަމެވެ. ކުރީގައި މިނާގައި ދާއިމީ އެއްވެސް ބިނާއެއް ނެތެވެ. ޙައްޖާޖީން ތިބެނީ ހަމައެކަނި ހަންމުށިން ނުވަތަ ފޮތިން ހަދާފައިވާ ކުދިކުދި ފޭލިގެތަކުގައެވެ. ގިނަ މީހުން ހިޔަލެއް ނެތި ހާމަބިމުގައި ވެސް ނިދާ އުޅުނެވެ. ކައްކައި އުޅުނީ އަމިއްލައަށް ދަރު އަންދައިގެންނެވެ.

ނަމަވެސް މިހާރު މިނާއަކީ ދުނިޔޭގެ އެންމެ ބޮޑު ފޭލިގޭގެ ރަށެއެވެ. އެތަނުގައި ހުރީ އަލިފާން ނުހިފާ ޒަމާނީ ފޭލިގެތަކެވެ. ކޮންމެ ފޭލިގެއެއްގައި އެއާކޯން ބަހައްޓާފައި ހުރިއިރު، ކަރަންޓާއި، ފާޚާނާއާއި، ސާފު ބޯފެނުގެ ޚިދުމަތް ފުރިހަމައަށް ލިބެން ހުރެއެވެ. ކުރީގައި ޢަރަފާތު ބިމުން ފައިބައިގެން އައިސް މުޛްދަލިފާގައި ރޭކުރާއިރު، އޭރު އެތަން އޮންނަނީ ހަމައެކަނި އަނދިރި، ހާމަ ސަހަރާއެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ކުދި ހިލަ ހޮވަނީ އެ އަނދިރީގެ ތެރޭގައެވެ.

ސުންނަތާ އެއްގޮތަށް މިއަދުވެސް މުޛްދަލިފާގައި ތިބެނީ އުޑުދަށުގައި ނަމަވެސް، މުޅި ބިން އޮންނަނީ ދިއްލާ އަލިކޮށްފައެވެ. ޙައްޖާޖީންނަށް އަތުރާލެވޭނެ ދޫލައާއި، ބޯފެނާއި، ބޭސްފަރުވާއާއި، އެތައް ހާސް ޒަމާނީ ފާޚާނާ ބަރިތައް އެ ބިމުގައި ގާއިމުކޮށްފައިވެއެވެ.

ޒަމާނަށް ބަދަލު އައިސް، ދަތުރުފަތުރާއި ވަސީލަތްތައް ފަސޭހަވީ ނަމަވެސް، ޙައްޖުގެ ރޫޙާނީ މަތިވެރިކަމާއި ޢަރަފާތް ދުވަހުގެ މުހިންމުކަމަކަށް އެއްވެސް ބަދަލެއް ނާދެއެވެ. ކުރީގެ މުސްލިމުން އެ ބޮޑު ތަކުލީފު އުފުއްލެވީ ﷲގެ ރުހުން ހޯއްދެވުމަށެވެ. މިއަދު އަހަރެމެންނަށް މި ލިބޭ ފަސޭހަތަކާއެކު، އެ މަތިވެރި އަޅުކަން އިތުރަށް ފުރިހަމައަށް އަދާކުރުމުގެ ޝުކުރުވެރިކަން ހިތުގައި އުފައްދަންޖެހެއެވެ.