ދިވެހި ފައިސާގެ ތާރީޚަކީ ރާއްޖޭގެ ވިޔަފާރިއާއި، މިނިވަންކަމާއި، ތަރައްޤީގެ ދަތުރު ދައްކުވައިދޭ ވަރަށް ޝައުޤުވެރި ވާހަކައެކެވެ. ކަނޑުގެ އަޑިން ނެގި ބޮލިން ފެށިގެން، މިއަދު އަޅުގަނޑުމެން ބޭނުންކުރާ އެންމެ ޒަމާނީ ޕޮލިމަރ ނޫޓާ ހަމައަށް ދިވެހި ފައިސާ ވަނީ ބޮޑެތި ބަދަލުތަކެއް އައިސްފައެވެ.

ބޮލީގެ ދައުރު (ކާޑި)
ޒަމާންތަކެއް ކުރިން ރާއްޖެ ދުނިޔެއަށް މަޝްހޫރު ވެފައިވަނީ "ފައިސާ ޖަޒީރާ" ގެ ނަމުންނެވެ. އެއީ ދުނިޔޭގައި އޭރު ބޭނުން ކުރި އެންމެ ކުރީގެ ފައިސާގެ ބާވަތެއް ކަމަށްވާ ބޮލި (Cowrie Shells) އެންމެ ގިނައިން ބޭރުކުރާ ޤައުމަކީ ރާއްޖެ ކަމަށްވުމުންނެވެ.
ރާއްޖޭގެ ބޮލި އެފްރިކާގެ ޤައުމުތަކަށާއި، ދެކުނު އޭޝިއާ އަދި ޔޫރަޕްގެ ބައެއް ސަރަޙައްދުތަކުގައި ފައިސާގެ ގޮތުގައި ބޭނުން ކުރިއެވެ. ދިވެހިން ބޮލި ބޭރުކޮށްގެން ބޭރުގެ ވިޔަފާރިވެރިންގެ އަތުން ހަނޑޫ، ހަވާދު، އަދި ފަށުވި ފަދަ ތަކެތި ހޯދިއެވެ.

ދަނގަޑު ފައިސާ ފޮތި

19 ވަނަ ގަރުނާ ހަމައަށް އައިއިރު، ދުނިޔޭގެ ބާޒާރުގައި ދަނގަޑު ފައިސާ ފޮތި ބޭނުން ކުރަން ފެށުމުން ބޮލީގެ އަގު ވެއްޓި، އޭގެ ބޭނުން ކެނޑުނެވެ. އަދި ރާއްޖޭގެ އިޤްތިޞާދު ހަރުދަނާ ކުރުމަށްޓަކައި، ދަނގަޑު ފައިސާ ބޭނުން ކުރަން ފެށުނެވެ.
17 ވަނަ ގަރުނުގައި ރާއްޖޭގައި ބޭނުންކުރީ، ރިހި ނަރުގަނޑެއް ގޮތަށް އޮންނަ "ދިގުތިލަ" ލާރިއެވެ. މިއީ ބޭރުން އެތެރެކުރާ ފައިސާއެކެވެ.
މި ރާއްޖޭގައި އެންމެ ފުރަތަމަ ފައިސާ ފޮތި ޖެއްސެވީ އައްސުލްޠާން އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރު 1 (1648–1687) އެވެ. މިއީ ސާފު ރިހިން ހަދާފައިވާ ފައިސާ ފޮތިތަކެކެވެ. ރާއްޖޭގެ އިސްލާމީ ވަހުދަތު ދައްކުވައިދިނުމުގެ ގޮތުން، މި ފައިސާ ފޮތިތަކުގައި އަރަބި ބަހުން ރަދުންގެ ނަންފުޅާއި، "އައްސުލްޠާނުލް އަޢުޡަމް" ފަދަ ލަޤަބުތައް އަދި ހިޖުރީ ތާރީޚް ޖަހާފައި ހުރެއެވެ.
"ރުފިޔާ" މި ނަން އައިސްފައިވަނީ ސަންސްކްރިތު ބަހެއް ކަމަށްވާ rupyakam (މާނައަކީ: ރިހިން ހަދާފައިވާ) މި ބަހުންނެވެ.

ކަރުދާހުގެ ނޫޓު ފައިސާ
20 ވަނަ ގަރުނުގެ ކުރީކޮޅު ރާއްޖޭގައި އަމިއްލަ ފައިސާ ފޮތީގެ އިތުރުން ސިލޯނު (ސްްރީލަންކާ) ރުޕީސްވެސް ބޭނުންކުރިއެވެ. ރާއްޖޭގައި އެންމެ ފުރަތަމަ ކަރުދާސް ފައިސާ ނުވަތަ ނޫޓު ނެރުނީ 1947 ވަނަ އަހަރުއެވެ. މިއީ ދެވަނަ ބޮޑު ހަނގުރާމައަށްފަހު ފައިސާ ފޮތި ޖަހާނެ ދަނގަޑު ހޯދަން ދަތިވުމުގެ ސަބަބުން ނެރުނު ފައިސާއެކެވެ.
މި ނޫޓުގައި ކުރެހުމުގެ ގޮތުގައި ބޭނުން ކޮށްފައިވަނީ ދިވެހިވަންތަކަން ދައްކުވައިދޭ ގަހާއި ދޯނި ފަދަ ނިޝާންތަކެވެ.
ރާއްޖެ މިނިވަންވެ، މާލީ ނިޒާމު އިތުރަށް ހަރުދަނާވުމާއެކު، ފައިސާގެ ކަންކަން ބެލެހެއްޓުމަށް ބަދަލުތަކެއް އައެވެ.

ފައިސާ ނެރުމާއި ބެލެހެއްޓުމަށްޓަކައި މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީ (އެމް.އެމް.އޭ) އުފެދުނެވެ.1983 ވަނަ އަހަރު އާ ނޫޓުތަކެއް ނެރުނެވެ. މިއީ ދިވެހިންގެ ތެރޭގައި ވަރަށް ގިނަ ދުވަހު ބޭނުން ކުރެވުނު، އާދަކާދައާއި މަސައްކަތްތެރިކަން ދައްކުވައިދޭ ނޫޓުތަކެކެވެ. ރުފިޔާގެ އިތުރުން ކުދި މުޢާމަލާތްތަކަށް "ލާރި" ބޭނުންކުރެއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ މިނިވަންކަމަށް 50 އަހަރު ފުރުމާ ގުޅުވައިގެން، 2015/2016 ވަނަ އަހަރު އެމް.އެމް.އޭ އިން ވަނީ "ރަންދިހަފަހެއް" ފައިސާގެ ސީރީޒް ނެރެފައެވެ. މި ނޫޓުތައް ހަދާފައިވަނީ ކަރުދާހުގެ ބަދަލުގައި ޕޮލިމަރ (ޕްލާސްޓިކްގެ ބާވަތެއް) އިންނެވެ. މީގެ ސަބަބުން ފައިސާ ގިނަދުވަހު ހަލާކުނުވެ ހުރެއެވެ.
މި ނޫޓުތަކަކީ ތަފާތު ގޮތަކަށް (ކޮޅަށް ހުންނަ ގޮތަށް) ފަރުމާކޮށްފައިވާ ނޫޓުތަކެކެވެ. މީގެ ކުރެހުންތައް ތައްޔާރުކުރީ ދިވެހި ފަންނުވެރިޔާ ޢަބްދުﷲ ނާޝިޘް އެވެ. ކޮންމެ ނޫޓަކުންވެސް ދިވެހިންގެ ހުނަރާއި، ދީނީ ވަހުދަތާއި (މިސާލަކަށް: ހުކުރު މިސްކިތް)، އަދި ދިވެހިންގެ ދިރިއުޅުން ރަމްޒު ކޮށްދެއެވެ.
ދިވެހި ފައިސާއަކީ ހަމައެކަނި ވިޔަފާރިކުރާ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. އެއީ ދިވެހި ޤައުމުގެ ސިޔާދަތާއި، ތާރީޚާއި، އިސްލާމީ ހަޟާރާތުގެ ރެކޯޑެކެވެ. ބޮލިން ފެށިގެން މިއަދުގެ ޕޮލިމަރ ނޫޓާ ހަމައަށް އައިއިރު، ދިވެހި ފައިސާ ވަނީ ދިވެހިންގެ ހިތްވަރާއި ތަރައްޤީއާ އެއްވަރަށް ކުރިއަރާފައެވެ.