މިއަދު ހދ. ކޭލަކުނަކީ އިންސާނުންގެ ހިލަމެއް ނެތް، އަމާން، އަދި ގުދުރަތީ ގޮތުން މުއްސަނދި ޖަންގައްޔެކެވެ. ނަމަވެސް، މީގެ ދެ ގަރުނު ކުރިން މި ރަށަކީ ތިލަދުންމަތީގެ އެންމެ އާބާދީ ބޮޑު، ތަނަވަސް އަދި ހަލަބޮލި އެއް ރަށެވެ. އެ އާބާދީގެ ދިރިއުޅުން އެކުއެކީގައި ފޮހެލީ 1821 ވަނަ އަހަރު އައި ނުރައްކާތެރި ތޫފާނެއްގައެވެ. ދިވެހި ތާރީޚުގައި މި ހާދިސާ މަޝްހޫރުވެފައިވަނީ "ކޭލަކުނު ތަޅާލި ވިއްސާރަ" ގެ ނަމުންނެވެ.

އުފާވެރިކަމުގެ ތެރެއަށް ކުއްލި ސިހުން އައީ މީލާދީން 1821 ވަނަ އަހަރުގެ ޑިސެމްބަރު މަހުގެ 8 ވަނަ ދުވަހެވެ. ރިވާޔަތްތަކުން އެނގޭ ގޮތުގައި އެ ދުވަހަކީ ކޭލަކުނުގައި "ބޮޑު މައުލޫދު" ކިޔުމަށްޓަކައި ވަރަށް ބޮޑަށް ތައްޔާރުވަމުންދިޔަ ދުވަހެކެވެ. އަތޮޅުގެ އެކި ރަށްރަށުން މީހުން ޖަމާވެ، ރަށް އޮތީ އީދެއް ފަދަ އުފާވެރި މާހައުލެއްގައެވެ. ނަމަވެސް، އުދަރެހުން ފެނުނު ކަޅު ވިލާގަނޑަކާއެކު މުޅި މަންޒަރު ބަދަލުވެގެން ދިޔައީ ކުޑަހިނދުކޮޅެއްގެ ތެރޭގައެވެ.

ރަށް ސުންނާފަތިވާފަދަ ގަދަ، ވަޔާއެކު އައި މި ބޮޑު ވިއްސާރައިގައި، ކޭލަކުނުގެ ގިނަ ގެތަކެއް ސުންނާފަތިވިއެވެ. ރަށުގެ ވަށައިގެން އޮތް ކަނޑުގެ ރާޅުތައް ރަށު ތެރެއަށް އަރައި، މުޅި ރަށް ކަނޑުގެ އަޑިއަށް ދިޔަ ކަމަށް ބުނެވެއެވެ. މި ހާދިސާގައި ގިނަ ބަޔަކު މަރުވެ، ބައެއް މީހުން އޮޔާ ގޮސް އެހެން ރަށްރަށަށް ލެއްގި ކަމަށްވެސް ތާރީޚީ ލިޔުންތަކުގައިވެއެވެ. މިއީ 2004 ވަނަ އަހަރުގެ ސުނާމީ ކާރިސާގެ ކުރިން ރާއްޖެއަށް ކުރިމަތިވި އެންމެ ނުރައްކާތެރި ގުދުރަތީ ކާރިސާ ކަމަށްވެ އެވެ.

ވިއްސާރަ ހުއްޓުނު އިރު، ކޭލަކުނަކީ އިންސާނުންނަށް ދިރިއުޅެވޭނެ ފަދަ ތަނެއްގެ ގޮތުގައި ނެތެވެ. ސަލާމަތްވި މީހުން މަޖުބޫރުވީ އެމީހުންގެ އުފަން ވަޒަން ދޫކޮށް އެހެން ރަށްރަށަށް ހިޖުރަކުރާށެވެ. މިގޮތުން ކުޅުދުއްފުށި، ކުރިނބީ، ކުމުންދޫ، ނޭކުރެންދޫ އަދި ވައިކަރަދޫ ފަދަ ރަށްރަށުގައި ކޭލަކުނު މީހުން ވަޒަންވެރިވިއެވެ.

ގަރުނަށްވުރެ ގިނަ ދުވަސް ވެފައިވީ ނަމަވެސް، ކޭލަކުނަށް އަރާ މީހަކަށް އެ ރަށުގައި ކުރިން މީހުން އުޅުނު ކަމުގެ ހެކިތައް ފެންނަން ހުންނާނެ އެވެ. ބާވެފައިވާ މިސްކިތްތަކުގެ އިންތަކާއި، ގަބުރުސްތާނުތަކާއި، އަދިވެސް ފެން ހުރި ގައުވަޅުތަކަކީ އެ ރަށުގެ މާޒީ ކިޔައިދޭ ހަމަހިމޭން ހެކިވެރިންނެވެ.

މިހާރު ކޭލަކުނަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި އޮތް އެންމެ ތަފާތު ޖަންގަލި އޮތް ރަށެވެ. އެ ރަށުގައި ހެދިފައިވާ ބޮޑެތި ބިޔަ ގަސްތަކާއި، ކަނޑޫފަލާއި، ދޫނިސޫފާސޫފީގެ މުއްސަނދިކަމުގެ ސަބަބުން ސަރުކާރުން ވަނީ މި ރަށް ހިމާޔަތްކޮށްފައެވެ.

"ކޭލަކުނު ތަޅާލި ވިއްސާރަ" އަކީ ހަމައެކަނި ތާރީޚީ ވާހަކައެއް ނޫނެވެ. އެއީ ގުދުރަތީ ބާރުތަކުގެ ކުރިމަތީގައި އިންސާނާގެ ނިކަމެތިކަން އަންގައިދޭ ފިލާވަޅެކެވެ. މިއަދު އެ ރަށް ފަޅުވެފައި އޮތަސް، އެ ރަށުގެ ޖަންގަލިތަކުގެ ތެރެއިން އިވެނީ މީގެ ދެ ގަރުނު ކުރިން އެތަނުގައި ދިރިއުޅުނު މީހުންގެ ހަނދާންތަކުގެ އަޑެވެ.